Thomas Kuan

Tóm tắt:

Bài viết này đề cập đến sự lo âu của người cao tuổi đối với trí tuệ nhân tạo (AI) và nhu cầu về năng lực số của họ. Tác giả đề xuất cách tiếp cận học tập tự định hướng (Self-Directed Learning – SDL), kết hợp các mô hình tự chủ phương Tây với trí tuệ triết học phương Đông (Kinh Dịch – I Ching). Cách tiếp cận này trao quyền cho người cao tuổi đón nhận AI như một đối tác đáng tin cậy và có khả năng tạo ra sự chuyển đổi.

Từ khóa: Trí tuệ nhân tạo, Học tập tự định hướng, Kinh Dịch

Giới thiệu

Trí tuệ nhân tạo hiện nay đã trở thành một lực lượng xã hội, được tích hợp sâu rộng vào hầu hết mọi hoạt động kinh tế và xã hội. AI hiện diện gần như ở khắp nơi, có lẽ chỉ ngoại trừ khả năng sáng tạo và trí tuệ của con người. Tuy nhiên, cuộc cách mạng công nghệ này đã kéo theo nguy cơ mất việc làm trên quy mô lớn (Sheffi, 2024), đặc biệt đe dọa sự ổn định kinh tế của người cao tuổi – những người từ 65 tuổi trở lên. Nhiều người trong nhóm này đã nghỉ hưu hoặc làm việc dưới dạng lao động nền tảng (platform workers) theo Bộ Nhân lực Singapore. Đối với họ, các kỹ năng liên quan đến AI ngày càng trở nên quan trọng để duy trì sinh kế và tiếp tục tham gia vào đời sống cộng đồng. Bài viết này lập luận rằng cần có cách tiếp cận học tập tự định hướng để giúp người cao tuổi vừa học tập vừa quản lý sự lo âu liên quan đến AI.

Người học tự định hướng và tư duy truyền thống

Sự suy giảm chức năng nhận thức ở người cao tuổi có thể gây ra những khó khăn trong việc học AI, chẳng hạn như ghi nhớ các bước thuật toán, truy xuất thông tin nhanh bằng các câu lệnh tìm kiếm, và kiên nhẫn trong việc thành thạo các kỹ năng thực hành. Học tập cá nhân đòi hỏi nhiều nỗ lực, trong khi học cùng người khác có thể khiến quá trình học trở nên hấp dẫn hơn. Tuy nhiên, người cao tuổi vốn là những người học có tính tự chủ và tự định hướng, nhưng thể hiện các trạng thái học tập không ổn định (dysfunctional learner states), dao động từ phụ thuộc đến độc lập (Confessore & Park, 2004). Khả năng tham gia hiệu quả vào học tập tự định hướng của họ rất đa dạng, trải dài trên một phổ hành vi học tập. Phần lớn có “xu hướng ưa thích các nền tảng chia sẻ ngang hàng trong một môi trường bình đẳng, nơi họ có thể tham gia học tập bất kể địa vị xã hội hay trình độ học vấn” (Kuan, 2021). Trong phổ này, có hai trạng thái học tập tự định hướng không ổn định đặc biệt đáng chú ý:

1) Sự phụ thuộc của người học (Learner Dependence):

Người học thường trải qua cảm giác lo âu khi đối mặt với công nghệ mới, đặc biệt khi ý thức rõ những hạn chế nhận thức của bản thân. Họ cần nhiều hướng dẫn để sử dụng phần mềm hoặc công cụ AI, điều này có thể dẫn đến mất tự tin. Khó khăn này đôi khi trở nên trầm trọng hơn do thế hệ trẻ thiếu kiên nhẫn khi hướng dẫn họ. Trong bối cảnh đó, sự hỗ trợ và khích lệ từ bạn bè đồng trang lứa có thể giúp giảm bớt những cảm xúc này và thúc đẩy sự tham gia ban đầu.

2) Sự độc lập của người học (Learner Independence):

Những người cao tuổi thành thạo công nghệ thường tận dụng nguồn lực cá nhân để tự học và sử dụng AI một cách độc lập, khám phá các hoạt động như tạo hình ảnh, âm nhạc hoặc nội dung, hay theo đuổi các lĩnh vực triết học và tâm linh. Tuy nhiên, dù thành thạo như thế nào đi nữa, nhiều người cao tuổi vẫn trải qua cảm giác lo âu hoặc quá tải do sự phụ thuộc vào AI trong các hoạt động hàng ngày. Việc tham gia vào các dịch vụ số như ngân hàng, chăm sóc sức khỏe và kết nối cộng đồng gợi lên cảm xúc đan xen giữa tự hào và lo lắng. Những cảm xúc này có thể thúc đẩy họ tìm kiếm thêm sự hỗ trợ (từ thế hệ trẻ) để đạt tới sự tự chủ trong học tập.

Kuan (2023) chỉ ra rằng trong học tập tự định hướng, khung Hồ sơ tự chủ của người học (LAP-Learner Autonomy Profiles) với bốn thành tố: khả năng xoay xở (Resourcefulness), tính chủ động (Initiatives), mong muốn (Desires) và sự kiên trì (Persistence), có sự tương đồng với triết lý truyền thống Trung Hoa về chu trình học tập Ngũ Hành (Wuxing), bao gồm bốn yếu tố: nguồn lực, đầu ra, của cải và quyền lực. Trong cả hai hệ thống, khái niệm Biến đổi giữ vai trò trung tâm. Trọng tâm của học tập tự định hướng ở phương Tây nhấn mạnh tư duy học tập cá nhân có thể được củng cố bởi quan điểm phương Đông về việc chấp nhận và thích nghi với thay đổi.

Đối với người cao tuổi châu Á, triết lý Kinh Dịch cung cấp những hiểu biết hữu ích trong việc đối mặt với sự thay đổi này. Kinh Dịch – Cuốn sách về sự thay đổi, do James Legge dịch, nhấn mạnh sự chấp nhận và thích nghi với biến đổi không ngừng – những nguyên tắc có thể áp dụng cho việc tích hợp AI. Mặc dù AI không được đề cập trực tiếp trong các văn bản cổ điển, một số người cao tuổi châu Á ví AI là “trí tuệ cổ xưa”, so sánh với các tập quán như thư pháp – ghi chép, sao chép và truyền tải tri thức bằng bút lông và giấy – để duy trì và lan tỏa các chuẩn mực xã hội.

Về phương diện triết học, AI không được xem là một tiến hóa tự nhiên gắn liền với con người và thiên nhiên, mà là công cụ do con người tạo ra nhằm phục vụ giao tiếp và tiện ích. Song (2021) trích dẫn học giả Nho giáo Chenyang Li, đề xuất nhìn nhận AI như một phần của hệ sinh thái đạo đức rộng lớn hơn – một “người bạn đồng hành” thay vì một mối đe dọa. Đối với nhiều người cao tuổi, AI (thuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư) đại diện cho một cuộc cách mạng công nghệ tương tự như Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất, mang lại cơ hội phát triển và thích nghi. Nguyên lý của Kinh Dịch cung cấp một “liệu pháp tinh thần” giúp vượt qua nỗi sợ AI bằng 3 cách nhận diện khó khăn và đưa ra hướng giải quyết thông qua các quẻ dịch (dù lời giải không phải lúc nào cũng rõ ràng ngay lập tức). Triết lý này khuyên con người không nên chống lại sự thay đổi, mà nên học cách thích ứng với nó một cách bình thản và linh hoạt. Ví dụ, trong trường hợp một khoản tiền lớn bị chuyển nhầm từ tài khoản hưu trí sang tài khoản khác, hệ thống an ninh mạng của ngân hàng đã cảnh báo để xác minh thông tin.

Các phương thức học tập đang thay đổi và thách thức về niềm tin

AI đang tạo ra những thay đổi căn bản trong cách thức tri thức được tiếp cận, hiểu và chia sẻ. Khả năng thích ứng và tính nhập vai của AI ảnh hưởng đến cách con người tư duy và đòi hỏi những phương thức học tập mới. Những thay đổi này có thể mang lại lợi ích hữu hình – chẳng hạn như các khoản thanh toán của chính phủ, phiếu mua hàng điện tử, và thông tin y tế được cải thiện – nhưng cũng đặt ra nhiều rủi ro được đề cập trong các cuộc trò chuyện trong cộng đồng. Các ứng dụng thực tiễn này (thanh toán số, thông tin trực tuyến) đi kèm với lo ngại về an ninh mạng, lừa đảo và nội dung do AI tạo ra.

Số hóa nội dung tạo ra một trải nghiệm kép: học tập nhập vai nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi về độ tin cậy của nguồn thông tin số. Sự hai mặt này nhấn mạnh vai trò then chốt của đạo đức trong việc đảm bảo tính xác thực và toàn vẹn của dữ liệu trực tuyến. Các sáng kiến của chính phủ như ứng dụng chống lừa đảo (ScamShield) và chương trình phát triển kỹ năng số (Digital Skills for Life – DSL) nhằm thúc đẩy năng lực số và bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương (Cơ quan Phát triển Truyền thông Thông tin – IMDA). Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá mức vào công nghệ số có thể dẫn đến “sa sút nhận thức số” (digital dementia) – tức là sự suy giảm khả năng nhận thức do lệ thuộc quá nhiều – và xu hướng tin tưởng tuyệt đối vào nguồn thông tin số như thể “chân lý không thể sai”. Do đó, cần có một cách tiếp cận cân bằng – kết hợp đổi mới AI với trí tuệ của các giá trị truyền thống – để đảm bảo sự tham gia số an toàn và có ý nghĩa.

Kết luận

Các hệ thống AI ngày càng tinh vi (bao gồm AI có tính tự chủ và AI tạo sinh) đang đặt ra nhiều thách thức đối với người cao tuổi trong học tập và ứng dụng. Để giảm thiểu những khó khăn này, cần chấp nhận AI như một đối tác sáng tạo nhằm vượt qua nỗi sợ hãi và sự mệt mỏi trong học tập. Để thích ứng và phát triển trong kỷ nguyên AI, người cao tuổi có thể áp dụng học tập tự định hướng (dù là học cùng người khác hay tự học) phù hợp nhất với năng lực và nguyện vọng cá nhân. Việc học ở giai đoạn sau của cuộc đời trong thời đại AI đòi hỏi sự bình tĩnh, chấp nhận và niềm tin, qua đó chuyển hóa sự lo lắng thành cơ hội. Bằng cách vận dụng các truyền thống triết học, cách tiếp cận này giúp tái định hình các giá trị học tập mang tính văn hóa, đồng thời khai thác tiềm năng của AI và các hệ thống robot nhằm đảm bảo sự tin cậy, an toàn và tính tự chủ trong học tập.

Thông tin tác giả

Thomas Kuan là Nhà sáng lập tổ chức U 3rd Age (Singapore) và từng là thành viên ủy ban của PIMA. Ông cũng là Chủ tịch danh dự của Liên đoàn Giáo dục Người lớn Đông Á (EAFAE), Hội viên của Phi Beta Society (Hoa Kỳ), và là Huấn luyện viên Khí công được chứng nhận (Đài Loan).

Email: [email protected]