Liyue Dong
Tóm tắt
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Gen AI) đang định hình lại vai trò của giáo viên trong giáo dục người lớn. Từ góc nhìn hợp tác giữa con người và AI, bài viết này phân tích các động lực thúc đẩy sự chuyển đổi vai trò của giáo viên trong bối cảnh giáo dục người lớn tại Trung Quốc, đồng thời phân tích các cơ chế hợp tác giữa giáo viên và AI.
Từ khóa: giáo dục người lớn, trí tuệ nhân tạo, vai trò giáo viên, hợp tác người – AI, Trung Quốc
Giới thiệu
Trong những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Gen AI) đã được ứng dụng nhanh chóng trong lĩnh vực giáo dục, thúc đẩy những thay đổi sâu sắc trong mô hình dạy học. Tại Trung Quốc, giáo dục người lớn đang đối mặt với các thách thức như sự đa dạng của người học, xu hướng chuyển sang tiếp cận dựa trên năng lực, và mức độ tích hợp công nghệ ngày càng sâu rộng. Các vai trò truyền thống của giáo viên đang có nhiều thay đổi, dẫn đến việc tái cấu trúc các nhiệm vụ giảng dạy. Bài viết này tập trung vào sự chuyển đổi vai trò của giáo viên từ góc độ hợp tác giữa con người và máy móc, nhằm làm rõ ranh giới nhiệm vụ và cơ chế phối hợp giữa giáo viên và AI, đồng thời đề xuất một khung năng lực cho giáo viên để thích ứng với tương lai của giáo dục người lớn.
Các động lực chính thúc đẩy sự chuyển đổi vai trò của giáo viên
Người học trưởng thành ở Trung Quốc có sự phân hóa rất lớn. Họ khác nhau về độ tuổi, nền tảng học vấn, nghề nghiệp và mục tiêu học tập. Điều này đòi hỏi các phương pháp giảng dạy phải mang tính cá nhân hóa cao và linh hoạt hơn. Mô hình giảng dạy truyền thống lấy giáo viên làm trung tâm không còn đáp ứng được nhu cầu của họ (Brookfield, 2015; Knowles và cộng sự, 2014).
Các công cụ Gen AI như ChatGPT có khả năng tạo văn bản, cung cấp phản hồi được cá nhân hóa và đề xuất thêm tài nguyên học tập. Những chức năng này đang dần thay thế cho một số hoạt động mang tính lặp lại của người dạy, dẫn đến việc tái định nghĩa vai trò của giáo viên (Zawacki-Richter và cộng sự, 2019).
Giáo dục người lớn ngày càng nhấn mạnh việc phát triển năng lực, khả năng giải quyết vấn đề và tư duy phản biện. Giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức, mà là người hỗ trợ và người hướng dẫn học tập dựa trên trải nghiệm (Lin, 2024). Sự chuyển dịch này đòi hỏi giáo viên phải vượt ra ngoài các vai trò truyền thống và đảm nhận những chức năng đa dạng và tích hợp hơn (Merriam & Bierema, 2014).
Cơ chế phân công nhiệm vụ trong hợp tác giữa con người và máy móc
Sự hợp tác giữa giáo viên và AI không nên chỉ là việc đơn thuần thay thế nhiệm vụ mà nên là mối quan hệ bổ trợ nhằm phục vụ mục tiêu học tập. Việc phân công nhiệm vụ có thể được chia thành ba khía cạnh sau:
- AI tạo nội dung, giáo viên diễn giải ý nghĩa.
AI có thể nhanh chóng tạo ra tài liệu giảng dạy, tình huống và sơ đồ tri thức, nhưng lại thiếu khả năng đưa ra các phán đoán theo ngữ cảnh và định hướng có giá trị. Giáo viên cần đảm nhận vai trò của người truyền đạt kiến thức, giúp người học hiểu rõ ý nghĩa, logic và khía cạnh đạo đức đằng sau nội dung do AI tạo ra, từ đó thúc đẩy học tập sâu (Mezirow, 1978; Zawacki-Richter và cộng sự, 2019).
- AI thực hiện nhiệm vụ, giáo viên thiết kế bối cảnh học tập.
AI giỏi trong việc tự động hóa các nhiệm vụ như chấm điểm, trả lời câu hỏi cơ bản và gợi ý lộ trình học tập. Giáo viên cần chuyển sang vai trò nhà thiết kế học tập, xây dựng các bối cảnh học tập phù hợp với nguyên lý học tập của người trưởng thành, đồng thời điều chỉnh tiến độ và chiến lược giảng dạy một cách linh hoạt (Knowles và cộng sự, 2014).
- AI phân tích hành vi, giáo viên hiểu cảm xúc.
AI có thể theo dõi hành vi học tập và tạo ra các báo cáo dữ liệu, nhưng không thể diễn giải trạng thái cảm xúc và động lực của người học. Giáo viên, với vai trò là người hỗ trợ cảm xúc, cần chú ý đến những thay đổi tâm lý của người học và khích lệ học tập cũng như hướng dẫn cần thiết (Brookfield, 2015).
Tái cấu trúc khung năng lực của giáo viên
Để thực hiện hiệu quả hợp tác giữa con người và AI, giáo viên cần phát triển một tập hợp năng lực đa dạng, bao gồm:
● Năng lực tích hợp công nghệ: Khả năng nhận diện và tích hợp hiệu quả các công cụ AI vào quá trình giảng dạy.
● Năng lực thiết kế học tập: Khả năng thiết kế các hoạt động và đánh giá học tập dựa trên nguyên lý giáo dục người lớn (Merriam & Bierema, 2013).
● Năng lực phán đoán đạo đức: Đảm bảo việc sử dụng AI phù hợp với các nguyên tắc công bằng, quyền riêng tư và tính minh bạch.
● Năng lực điều phối học tập: Thúc đẩy khả năng tự điều chỉnh việc học và sử dụng AI một cách có phê phán của người học (Zimmerman, 2002).
Ngoài ra, các cơ sở đào tạo giáo viên và các chương trình giáo dục thường xuyên cần ưu tiên phát triển những năng lực này nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi nghề nghiệp.
Gen AI không thay thế giáo viên mà là động lực thúc đẩy sự chuyển đổi vai trò của họ. Trong tương lai của giáo dục người lớn tại Trung Quốc, mô hình hợp tác giữa người và AI sẽ trở thành xu hướng chủ đạo. Giáo viên cần chủ động thích ứng với công nghệ và chuyển mình thành một người hướng dẫn lộ trình học tập, một người cố vấn mang tính nhân văn, và một nhà đồng thiết kế. Qua đó, họ có thể xây dựng một hệ sinh thái giáo dục lấy con người làm trung tâm, được hỗ trợ bởi AI. Chỉ như vậy, giáo dục người lớn mới có thể đạt được sự đa dạng, chất lượng cao và phát triển bền vững.
Thông tin tác giả
Liyue Dong là giảng viên tại Trường Cao đẳng Quản lý Kinh tế tỉnh Cát Lâm và là nghiên cứu sinh Tiến sĩ ngành Giáo dục tại Universiti Kebangsaan Malaysia. Nền tảng về Luật của cô mang lại một góc nhìn độc đáo cho nghiên cứu liên ngành, đặc biệt trong các lĩnh vực giáo dục người lớn, học tập tự điều chỉnh và chính sách giáo dục. Là người tham gia nhiều dự án cấp tỉnh và biên soạn giáo trình, cô cam kết tích hợp các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy nhằm tạo ra tác động và đổi mới lớn hơn. Email: [email protected]
Bài viết được trích dịch từ Bulletin số 53, tháng 8 năm 2025 của PIMA.
