Khấu Hữu Phước

Tháng 11 năm 2022, OpenAI đã làm cả thế giới kinh ngạc khi cho ra mắt ChatGPT – một chatbot hội thoại có khả năng đưa ra những câu trả lời mạch lạc và phù hợp ngữ cảnh cho hầu như mọi yêu cầu. Ba năm sau, bức tranh trí tuệ nhân tạo đã mở rộng đáng kể, với sự xuất hiện của nhiều mô hình mới như Gemini của Google, Copilot của Microsoft và Claude của Anthropic. Những công cụ này đã làm thay đổi hoàn toàn cách con người tiếp cận và làm việc với thông tin.

Trước đây, khi tìm kiếm trên Google hay bất kỳ công cụ nào khác, chúng ta nhận về hàng nghìn liên kết cho một tìm kiếm, phải tự sàng lọc, đọc chọn lọc và tổng hợp để hình thành một hiểu biết tương đối hoàn chỉnh. Ngày nay, chỉ với một câu lệnh (prompt) gửi đến nền tảng AI, người dùng có thể nhận được ngay một câu trả lời hoàn chỉnh. Các hệ thống AI thực sự là những công cụ tiết kiệm thời gian và có hiệu suất vượt trội. Tuy nhiên, cùng với sự tiện lợi đó là một câu hỏi mang tính nền tảng đối với giáo dục và sự phát triển của con người: trong một thời đại mà AI có thể lưu trữ, truy xuất và tái tạo gần như mọi thông tin, liệu việc ghi nhớ (memorisation) còn cần thiết hay không?

Thoạt nghe, câu hỏi này có thể gợi ngay một câu trả lời khẳng định. Nhưng khi suy ngẫm sâu hơn, câu hỏi này đi vào một trong những vấn đề cốt lõi nhất của quá trình học tập và của chính ý nghĩa của việc làm người.

Từ lâu, giáo dục vẫn được gắn liền với việc tiếp thu và ghi nhớ kiến thức – bao gồm các sự kiện, khái niệm, công thức và dữ liệu, những yếu tố hợp thành nền tảng của hiểu biết. Trí nhớ, theo nghĩa đó, không chỉ đơn thuần là hành động lưu trữ thông tin máy móc, mà là nền tảng thiết yếu để phát triển tư duy và lập luận. Không có trí nhớ, sự hiểu biết và sáng tạo sẽ mất đi nền tảng gốc rễ của chúng. Do đó, vấn đề đặt ra không phải là liệu máy móc có thể ghi nhớ hay không, mà là liệu chúng có hiểu được những gì chúng ghi nhớ hay không.

Từ điển Merriam-Webster định nghĩa kiến thức (knowledge) là “việc biết thấu đáo một điều gì đó, thông qua trải nghiệm hoặc mối liên hệ chung với điều đó”, trong khi trí tuệ (wisdom) được hiểu là “khả năng phân biệt những phẩm chất và mối quan hệ bên trong”. Trí tuệ nhân tạo hiện nay, dù sở hữu một kho dữ liệu khổng lồ, vẫn không thể trải nghiệm hay gắn kết ý nghĩa theo cách của con người. Trí tuệ nhân tạo xử lý thông tin bằng thuật toán, không có ý thức hay khả năng phán đoán. Nó có thể tạo ra những văn bản đọc có vẻ sâu sắc, nhưng nó không “biết” theo cách của con người – nó không ghi nhớ thông qua trải nghiệm sống, cũng không phát triển thông qua suy ngẫm.

Một chiếc máy tính có thể lưu trữ hàng terabyte dữ liệu; internet chứa đựng hàng nghìn tỷ thông tin. Tuy nhiên, không cỗ máy nào có thể sánh với bộ não con người vốn không chỉ nhớ lại mà còn diễn giải, kết nối và vận dụng kiến thức trong những tình huống phức tạp và có tính đạo đức. Ghi nhớ trong giáo dục con người không đơn thuần là học thuộc lòng để tái hiện, mà là quá trình rèn luyện tư duy và khung khái niệm cần thiết cho tư duy phản biện, sự đồng cảm và trí tuệ.

Hãy hình dung một người mất trí nhớ. Không thể lưu giữ kinh nghiệm, họ sẽ bị mắc kẹt trong trạng thái vô tri, liên tục lặp lại những câu hỏi giống nhau vì không nhớ được câu trả lời. Sự tiến bộ của nhân loại dựa vào trí nhớ được tích lũy, thông qua đó văn hóa, khoa học và đạo đức không ngừng phát triển. Ghi nhớ là nền tảng cho tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và sáng tạo – những năng lực mà AI hiện nay chưa thể có được. Từ bỏ việc ghi nhớ đồng nghĩa với việc làm suy yếu chính cấu trúc nền tảng của học tập con người và sự phát triển xã hội.

AI có thể là một trợ lý đắc lực, hay một phần mở rộng cho trí nhớ con người, nhưng nó không bao giờ có thể thay thế nhu cầu về tri thức được mỗi người cá nhân hoá – thứ định hình năng lực phán đoán, sự sáng tạo và trách nhiệm đạo đức. Máy móc ghi nhớ mà không hiểu ý nghĩa; con người ghi nhớ để kiến tạo ý nghĩa. Vì vậy, tương lai của giáo dục không phải là loại bỏ việc ghi nhớ, mà là tái định nghĩa nó: không phải như việc nhồi nhét kiến thức máy móc, mà là quá trình nuôi dưỡng sự hiểu biết để có được trí tuệ.

Trong kỷ nguyên AI, câu hỏi không còn là có nên ghi nhớ hay không, mà là làm thế nào để ghi nhớ một cách có ý nghĩa.