David Stein và Zilong Pan
Tóm tắt
Nghiên cứu định tính này tìm hiểu những tương tác ban đầu của người học trưởng thành với các tác nhân AI trong một học phần về biến đổi xã hội. Ba chủ đề chính được xác định gồm: AI như một đối tác nhận thức, sự điều chỉnh giữa tính trung lập và sự ủng hộ, và sự khác biệt giữa con người và AI trong chất lượng đối thoại. Người tham gia đánh giá cao khả năng phản hồi nhanh và mạch lạc của AI, nhưng cũng chỉ ra hạn chế về chiều sâu cảm xúc và trải nghiệm sống của nó.
Từ khóa: học tập người lớn, trí tuệ nhân tạo, hỗ trợ công nghệ, tiếp nhận công nghệ
Người lớn học tập với công nghệ
Việc tích hợp trí tuệ nhân tạo tạo sinh (AI) vào giáo dục đại học đang làm thay đổi cách thức diễn ra quá trình học tập (Michel-Villarreal và cộng sự, 2023), đặc biệt đối với những người học trưởng thành lần đầu tiếp cận các công cụ này. Trong khi các thảo luận gần đây nhấn mạnh tiềm năng của AI trong việc hỗ trợ giảng viên thông qua việc tinh giản công việc và nâng cao hiệu quả giảng dạy (Gaehde, 2025), thì trải nghiệm của người học – đặc biệt là các khía cạnh nhận thức, cảm xúc và sư phạm trong tương tác giữa người học và AI – vẫn chưa được quan tâm đầy đủ.
Lý thuyết Học tập Chuyển đổi (Transformative Learning Theory) cung cấp một lăng kính để hiểu cách người lớn phản ứng với các công nghệ mới nổi. Theo Mezirow (2000), học tập chuyển đổi là quá trình người học xem xét lại một cách có phê phán những giả định sẵn có của mình dưới tác động của trải nghiệm mới. Việc tương tác với AI tạo sinh trong các nhiệm vụ mang tính đối thoại có thể kích hoạt quá trình này, thách thức những quan niệm sẵn có về quyền tác giả, sự hợp tác và thẩm quyền tri thức (Wang và cộng sự, 2020). Việc tiếp xúc với công nghệ mới trong các hoạt động học tập trên lớp có thể mang tính chuyển hóa đối với người học trưởng thành, giúp họ phát triển năng lực số và kỹ năng giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, hiệu quả của quá trình này phụ thuộc vào việc tích hợp có chủ đích, môi trường hỗ trợ phù hợp, và sự thấu hiểu những nhu cầu cũng như động lực riêng biệt của người học trưởng thành (Kobrin và cộng sự, 2021).
Nghiên cứu này tập trung phân tích cách người học trưởng thành tương tác với các tác nhân AI tạo sinh trong một hoạt động lớp học có cấu trúc, yêu cầu tranh luận, tổng hợp và đối thoại phản tư. Thông qua việc phân tích mức độ nhận thức và phản ứng của người học, nghiên cứu làm nổi bật các khả năng, vai trò và những mâu thuẫn của AI trong giáo dục người lớn. Việc hiểu cách người học trưởng thành tiếp nhận và thích ứng với các tác nhân AI sẽ cung cấp thông tin cho chiến lược giảng dạy, đồng thời góp phần vào việc hiểu sâu hơn về cách các trợ lý AI có thể trở thành đối tác trong dạy và học.
Bối cảnh
Trong một lớp trình độ sau đại học về giáo dục người lớn và học tập suốt đời, 25 người học trưởng thành được yêu cầu tương tác với một tác nhân AI để thảo luận và phản biện các ý tưởng bằng cách xây dựng lập trường của mình và yêu cầu AI phản biện. Người học yêu cầu tác nhân AI đọc quan điểm của họ và viết một lập luận phản biện dài ít nhất hai đoạn, sau đó tiếp tục trao đổi với AI về cách có thể tìm ra điểm chung.
Kết quả
| Chủ đề | Trích dẫn tiêu biểu | Diễn giải |
| AI như một đối tác nhận thức trong đối thoại | “Thật đáng kinh ngạc khi nó mô phỏng một cuộc trò chuyện thực tế tốt đến vậy… Tôi ấn tượng với một số luận điểm mà nó đưa ra và các gợi ý để phản biện lại mối quan ngại của tôi.” “Chỉ trong vài giây, tôi đã có thể có một câu trả lời được chỉnh sửa, một ý kiến phản biện, và một phản hồi đi tìm điểm chung.” “AI đã trở thành một nguồn lực quan trọng giúp tôi xử lý thông tin, kích thích trí nhớ, sắp xếp suy nghĩ và duy trì hiệu quả.” | AI được trải nghiệm như một “bạn đồng hành tư duy” giúp nâng cao năng suất, hỗ trợ lập luận và cung cấp phản hồi nhanh chóng, mạch lạc. Người tham gia đánh giá cao khả năng giúp tinh chỉnh ý tưởng và chỉ ra những điểm mù trong suy nghĩ. |
| Điều chỉnh giữa tính trung lập và sự ủng hộ | “ChatGPT hỏi tôi về nỗi lo ‘giáo dục thiên lệch’ và cả hai chúng tôi đều đồng ý… rằng việc có cuộc trao đổi này về các vấn đề xã hội trong trường học là cần thiết.” “Tôi yêu cầu nó đưa ra một lập luận một chiều… nhưng ngay từ đầu, nó đã phản hồi bằng sự dung hòa và thừa nhận các góc nhìn đa dạng.” “ChatGPT đưa ra một số lý do cho lập luận này… như sự ổn định và gắn kết xã hội, chuẩn bị cho học sinh trong hiện tại, tránh phân cực.” | AI thường có xu hướng mặc định giữ lập trường cân bằng hoặc trung lập. Một số người tham gia đánh giá cao điều này vì giúp tránh thiên lệch, trong khi những người khác lại thấy hạn chế. Người dùng chủ động kiểm tra khả năng “chọn phe” của AI, qua đó bộc lộ sự căng thẳng giữa vai trò hỗ trợ và vai trò bảo vệ quan điểm. |
| Sự khác biệt giữa con người và AI trong chất lượng đối thoại | “Con người không dễ dàng thay đổi lập luận nhanh như vậy… họ mang theo cảm xúc và cả sự phi lý mà ChatGPT không có.” “Cuộc trò chuyện khá dễ chịu và khách quan… nhưng rõ ràng nó không có quan điểm hay tư duy phản biện dựa trên trải nghiệm.” “Điều này kích thích về mặt học thuật… nhưng thiếu đi cảm giác về niềm tin cá nhân của người khác đối với chủ đề.” | Mặc dù AI ngay lập tức cung cấp phản hồi có cấu trúc, người tham gia nhận thấy sự thiếu vắng chiều sâu cảm xúc, trải nghiệm sống và tính khó đoán—những yếu tố đặc trưng của đối thoại con người. Điều này tạo ra cả điểm mạnh (rõ ràng, trung lập) và hạn chế (thiếu tính chân thực). |
Thảo luận
Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng trong cách tương tác giữa những người học và các công cụ AI, không chỉ bó hẹp trong việc tranh luận về vai trò của công nghệ trong giáo dục. Người tham gia đều nhìn nhận AI như một đối tác nhận thức trong đối thoại, nhấn mạnh vai trò hữu ích của nó trong việc tổ chức suy nghĩ, tạo lập các lập luận phản biện và kích thích sự suy ngẫm. Điều này phù hợp với các nghiên cứu mới, coi AI là một cộng tác viên có thể hỗ trợ các quá trình nhận thức và giúp người học phát triển kỹ năng tư duy phản biện. Tuy nhiên, mặc dù người tham gia đánh giá cao tính tức thời và sự mạch lạc trong phản hồi của AI, họ cũng lo lắng về nguy cơ phụ thuộc quá mức vào việc sử dụng công nghệ này, đồng thời quan ngại rằng AI có thể lặp lại các ý tưởng sẵn có thay vì thực sự thách thức các quan điểm.
Thứ hai, vấn đề cân bằng giữa tính trung lập và việc thể hiện lập trường phản ánh những căng thẳng thảo luận các vấn đề xã hội và giáo dục. Tính trung lập của AI tạo ra một không gian an toàn để người học khám phá, nhưng đôi khi có thể hạn chế những tranh luận mang tính phản biện sâu sắc. Việc người học chủ động điều chỉnh cách tương tác với AI cho thấy họ đang tham gia tích cực vào quá trình xác định ranh giới giữa trung lập, thiên lệch và lập trường.
Cuối cùng, sự khác biệt giữa con người và AI trong chất lượng đối thoại chỉ ra những giới hạn của AI với tư cách là một đối tác hội thoại. Mặc dù AI cung cấp các phản hồi có cấu trúc và tức thời, người tham gia luôn cảm thấy sự thiếu hụt về trải nghiệm sống, chiều sâu cảm xúc và tính khó đoán – yếu tố đặc trưng của một cuộc hội thoại giữa người với người. Sự khác biệt này mang tính then chốt: các nhà giáo dục là con người mang theo kinh nghiệm sống, cảm xúc và giá trị vào lớp học, từ đó định hình quá trình học tập theo những cách mà AI không thể tái tạo.
Kết luận
Những chủ đề này cho thấy vai trò kép của AI trong giáo dục người lớn: vừa là một công cụ mạnh mẽ hỗ trợ nhận thức và nhìn nhận lại bản thân, vừa là một đối tác đối thoại còn hạn chế, đòi hỏi phải được tích hợp một cách thận trọng vào phương pháp sư phạm. Các nhà giáo dục và người học cần nhận thức rõ những điểm mạnh của AI là tốc độ, sự mạch lạc và tính trung lập, đồng thời hiểu rõ những hạn chế của nó trong việc thúc đẩy các cuộc trao đổi mang tính chân thực và có chiều sâu cảm xúc. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu cách AI có thể cân bằng tốt hơn giữa tính trung lập và việc thể hiện lập trường, cũng như cách các nhà giáo dục có thể tận dụng AI mà vẫn đảm bảo duy trì vai trò trung tâm của con người trong dạy và học.
Thông tin tác giả
David Stein là giáo sư danh dự tại Đại học Bang Ohio trong lĩnh vực giáo dục người lớn và học tập suốt đời, với trọng tâm nghiên cứu về học tập biến đổi và tích hợp công nghệ. Công trình của ông khám phá cách các công nghệ mới nổi, bao gồm AI tạo sinh, định hình trải nghiệm học tập của người lớn và thực hành sư phạm. Ông có nhiều kinh nghiệm trong thiết kế các học phần sau đại học theo hướng hợp tác và dựa trên truy vấn. Nghiên cứu hiện tại của ông tập trung vào các khía cạnh nhận thức và cảm xúc trong tương tác giữa con người và AI trong bối cảnh giáo dục. Email: [email protected]
Zilong Pan là trợ lý giáo sư trong chương trình Teaching, Learning, and Technology. Nghiên cứu của ông tập trung vào các công nghệ giáo dục mới nổi và các phương pháp luận đổi mới trong thực hành giáo dục và các lĩnh vực STEM/STEAM. Với vai trò là nhà giáo dục và nhà nghiên cứu, mục tiêu của ông là thiết kế và triển khai các môi trường học tập số hóa, đáp ứng nhu cầu và sở thích đa dạng của người học. Email: [email protected]
Iluminate là đối tác AI của David. Hai bên đã cùng chỉnh sửa tài liệu nhằm đảm bảo tính rõ ràng và mạch lạc. Illuminate đã cung cấp các ý tưởng để các cộng sự là con người cân nhắc.
Tài liệu tham khảo
Gaehde, N. (2025, August 21). Real educational advantages of artificial intelligence. Columbus
Jewish News, p. 35.
Kobrin, J., Bullock, P.-G. N., Gierke, J., & Heil, C. (2021). Adult educators adopting technology
in their classrooms through innovation, collaboration, and inquiry. Adult Literacy
Education, 3(1), 49–54. http://doi.org/10.35847/Jkobrin.Pbullock.Jgierke.Cheil.3.1.49
Mezirow, J. (2000). Learning as transformation: Critical perspectives on a theory in progress.
Jossey-Bass.
Michel-Villarreal, R., Vilalta-Perdomo, E., Salinas-Navarro, D. E., Thierry-Aguilera, R., &
Gerardou, F. S. (2023). Challenges and opportunities of generative AI for higher
education as explained by ChatGPT. Education Sciences, 13(9), Article 856.
Wang, V., Torrisi-Steele, G., & Reinsfield, E. (2020). Transformative learning, epistemology and
technology. Journal of Adult and Continuing Education, 27(2), 335–361.
Bài viết được trích dịch từ Bulletin số 53, tháng 8 năm 2025 của PIMA.
