Carmelita A. Orias
Tóm tắt
Sự phát triển nhanh chóng của AI đòi hỏi giáo dục người lớn phải chuyển từ việc chỉ trang bị kiến thức gần như cơ bản sang phát triển năng lực hiểu biết AI ở trình độ cao. Tuy nhiên, cần chú trọng tư duy phản biện và lập luận đạo đức nhằm giải quyết các thiên kiến của AI, những tác động xã hội và vấn đề quyền riêng tư dữ liệu. Giáo dục người lớn cần góp phần hình thành một cộng đồng công dân có hiểu biết, có khả năng đánh giá kỹ lưỡng và định hình các công nghệ AI trong tương lai một cách có trách nhiệm.
Từ khóa: năng lực hiểu biết AI trình độ cao, lý luận đạo đức, thiên kiến thuật toán, hiện tượng xã hội – kỹ thuật
Giới thiệu
Sự tích hợp ngày càng sâu rộng và nhanh chóng của Trí tuệ Nhân tạo (AI) vào hầu hết mọi khía cạnh của đời sống hiện đại đòi hỏi phải xem xét lại một cách nghiêm túc các phương pháp giáo dục. Việc chỉ dừng ở cấp độ tiếp thu kiến thức cơ bản về cách sử dụng các công cụ AI là không còn phù hợp. Thay vào đó, cần cấp thiết trau dồi sự hiểu biết sâu sắc hơn, tinh tế hơn về việc sử dụng AI, bao gồm cả tư duy phản biện và lý luận đạo đức. Nhu cầu này đặc biệt cấp thiết trong giáo dục người lớn, nơi một bộ phận lớn dân số tương tác với các hệ thống AI trong đời sống hàng ngày, nhưng không có sự hiểu biết toàn diện về cơ chế vận hành, các tác động xã hội hay những vấn đề phức tạp về đạo đức. Sự xuất hiện của các khung năng lực cho kiến thức về AI trong giáo dục người lớn và giáo dục đại học cho thấy sự chuyển dịch quan trọng này (Laupichler và cộng sự, 2022; Lee và cộng sự, 2024).
Hướng dẫn sử dụng cơ bản
Thiết kế truyền thống của giáo dục AI thường tập trung vào các hướng dẫn sử dụng cơ bản:
1. Cách tương tác với chatbot,
2. Cách kiểm soát các công cụ tìm kiếm tích hợp AI,
3. Cách sử dụng AI tạo sinh để tạo nội dung.
Mặc dù những kỹ năng nền tảng này rõ ràng rất có giá trị, chúng chỉ phản ánh bề nổi của một môi trường công nghệ đang phát triển nhanh chóng và ngày càng có ảnh hưởng sâu rộng. Khi năng lực của AI ngày càng tăng, thì nhu cầu về một cộng đồng công dân có khả năng định hướng trong môi trường phức tạp này với sự tỉnh táo và trách nhiệm cũng trở nên cấp thiết hơn (Long & Magerko, 2020). Nếu thiếu sự hiểu biết sâu sắc này, người lớn có nguy cơ trở thành những người sử dụng AI thụ động, dễ bị ảnh hưởng bởi các thiên kiến vốn có, rủi ro về quyền riêng tư và những cách thức tinh vi mà AI có thể tác động đến nhận thức và hành vi.
Trao quyền cho người học trưởng thành với năng lực hiểu biết AI trình độ cao
Để thực sự trao quyền cho người học trưởng thành trong kỷ nguyên AI, các khung giáo dục cần vượt ra khỏi việc hướng dẫn thao tác cơ bản và hướng tới phát triển năng lực hiểu biết AI ở trình độ cao. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều nhằm giúp người học phát triển khả năng đánh giá kỹ lưỡng các hệ thống AI. Người học cần được khuyến khích đặt câu hỏi: AI hoạt động như thế nào, dữ liệu nào được sử dụng để huấn luyện, và kết quả do AI tạo ra đáng tin cậy đến đâu. Cần nhận thức rằng các đầu ra của AI không phải là chân lý khách quan, mà là sự phản ánh của dữ liệu và thuật toán cấu thành nên nó. Góc nhìn phản biện này là cần thiết để nhận diện và thách thức các thiên kiến tiềm ẩn trong các mô hình AI – những thiên kiến thường phản ánh và thậm chí khuếch đại các bất bình đẳng xã hội hiện có, chẳng hạn như về chủng tộc, giới tính và địa vị kinh tế – xã hội (UNESCO, 2021).
Bên cạnh đó, một chương trình giáo dục về AI hiệu quả dành cho người lớn cần đặc biệt chú trọng đến năng lực lý luận đạo đức. Các vấn đề đạo đức liên quan đến AI rất đa dạng và phức tạp, từ quyền riêng tư dữ liệu, phân biệt đối xử thuật toán đến trách nhiệm đối với các quyết định của AI và tác động tiềm tàng đối với việc làm cũng như tổ chức xã hội. Người học trưởng thành cần chủ động tham gia vào các vấn đề này, phát triển một khung ra quyết định đạo đức liên quan đến việc phát triển, triển khai và sử dụng AI trong đời sống hàng ngày. Điều này bao gồm việc hiểu các khái niệm như công bằng, minh bạch và khả năng giải thích của AI – những nguyên tắc được thúc đẩy bởi các tiêu chuẩn toàn cầu như Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức của Trí tuệ Nhân tạo (UNESCO, 2021).
Khoảng trống hiện tại trong giáo dục người lớn về hiểu biết AI nâng cao rất là rõ ràng. Trong khi việc sử dụng AI cơ bản ngày càng phổ biến, thì sự hiểu biết sâu sắc về các tác động xã hội, thiên kiến và đạo đức của AI vẫn chưa được chú trọng đúng mức (Laupichler và cộng sự, 2022). Bài viết này lập luận rằng giáo dục kiến thức về AI cho người lớn không nên dừng lại ở các hướng dẫn sử dụng cơ bản, mà cần hướng tới việc đào tạo một cộng đồng công dân có hiểu biết, có khả năng đánh giá kỹ lưỡng các hệ thống AI, nhận diện các thiên kiến đang tồn tại, hiểu các vấn đề về quyền riêng tư dữ liệu và tham gia vào các thảo luận có ý nghĩa về việc phát triển và sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Trong môi trường đại học, chẳng hạn, sinh viên cần hiểu cách sử dụng AI đúng đắn để có thể sử dụng nó một cách có trách nhiệm. Mục tiêu cuối cùng là đảm bảo rằng người lớn không chỉ là người sử dụng mà còn là những người đóng góp một cách có hiểu biết vào các cuộc thảo luận đang diễn ra về các khía cạnh đạo đức và xã hội của AI (Aithal & Silver, 2023; Firth-Butterfield và cộng sự, 2022).
Để đạt được điều này, cần phải thiết kế lại phương pháp sư phạm trong giáo dục người lớn. Cần thúc đẩy một khung giáo dục mang tính liên ngành, kết hợp các góc nhìn từ khoa học máy tính, xã hội học, triết học, luật và tâm lý học. Các tiếp cận này giúp người học hiểu AI không chỉ là một công cụ kỹ thuật mà còn như một hiện tượng xã hội – kỹ thuật với những tác động xã hội sâu sắc (Tadimalla & Maher, 2024). Ví dụ, một cuộc thảo luận về công nghệ nhận diện khuôn mặt sẽ hiệu quả hơn khi không chỉ cân nhắc độ chính xác kỹ thuật mà còn phân tích lịch sử sử dụng trong giám sát, nguy cơ thiên kiến chủng tộc và các tranh luận triết học về quyền riêng tư và tự do cá nhân.
Bên cạnh đó, khung này cần tích hợp mạnh mẽ phương pháp phân tích tình huống. Học từ các ví dụ thực tế về việc triển khai AI – cả thành công lẫn khi gặp trục trặc – giúp làm rõ các khái niệm trừu tượng. Phân tích những trường hợp AI dẫn đến phân biệt đối xử, vi phạm quyền riêng tư hoặc các tình huống tiến thoái lưỡng nan về đạo đức sẽ là công cụ giảng dạy hiệu quả, giúp người học phân tích nguyên nhân, hệ quả và giải pháp tiềm năng. Các tiếp cận này đặc biệt phù hợp với người học trưởng thành, những người thường ưu tiên các trải nghiệm gắn với ứng dụng thực tiễn trong đời sống hàng ngày (KangJie và cộng sự, 2025).
Cuối cùng, các phương pháp học tập mang tính tham gia (participatory learning methods) là yếu tố then chốt giúp người học định hướng trong môi trường AI phức tạp. Thay vì chỉ nghe giảng và tiếp nhận thụ động, người học trưởng thành cần được tham gia tích cực vào thảo luận, tranh luận, mô phỏng và các hoạt động thực hành để khám phá các khái niệm AI. Điều này có thể bao gồm các bài tập nhận diện thiên kiến trong dữ liệu, đề xuất hướng dẫn đạo đức cho các ứng dụng AI cụ thể, hoặc đánh giá kỹ lưỡng nội dung do AI tạo ra. Những phương pháp này giúp người học chủ động hơn và trang bị cho người học sự tự tin để tham gia vào các thảo luận công khai về AI, cũng như thúc đẩy việc phát triển AI một cách có trách nhiệm – từ đó chuyển sử dụng thụ động sang những công dân số chủ động và có trách nhiệm (Mansur, 2025).
Kết luận
Mục tiêu không phải là biến mọi người trưởng thành thành chuyên gia AI, mà là hình thành một cộng đồng công dân có hiểu biết và có khả năng đánh giá, đưa ra được những lựa chọn sáng suốt, định hình các chuẩn mực đạo đức của công nghệ AI trong tương lai, và yêu cầu các nhà phát triển cũng như nhà hoạch định chính sách cần san sẻ trách nhiệm. Bằng cách vượt ra ngoài việc dạy kiến thức chức năng cơ bản, và áp dụng cách tiếp cận toàn diện chú trọng tư duy phản biện và đạo đức, giáo dục người lớn có thể đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo rằng tương lai của AI sẽ phục vụ con người một cách công bằng, chính trực và vì lợi ích chung. Đây chính là thời điểm cần đầu tư vào sự hiểu biết sâu sắc này, bởi những quyết định mà chúng ta đưa ra hôm nay về năng lực hiểu biết AI sẽ có tác động sâu rộng đến xã hội của ngày mai.
Thông tin tác giả
Carmelita A. Orias hiện là Nghiên cứu viên cấp II tại Đại học Mở Philippines (University of the Philippines Open University – UPOU). Lĩnh vực nghiên cứu của bà bao gồm công nghệ giáo dục, môi trường học tập số và thiết kế giảng dạy cho e-learning mở và từ xa. Bà đã tham gia nhiều dự án cấp cơ sở và hợp tác nhằm thúc đẩy tích hợp công nghệ và đổi mới trong giáo dục. Nghiên cứu hiện tại của bà tập trung vào việc phát triển năng lực hiểu biết trí tuệ nhân tạo (AI) mang tính phản biện và đạo đức cho người học trưởng thành, nhằm hỗ trợ các thực hành số có trách nhiệm và có hiểu biết. Thông qua công việc của mình, bà đóng góp vào việc thực hiện sứ mệnh của UPOU trong việc mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục mở và từ xa có chất lượng, toàn diện và được hỗ trợ bởi công nghệ.
Email: [email protected]
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Aithal, P. S., & Silver, A. (2023). Fostering Ethical and Critical Minds in the AI Era: A Practical Approach. Harvard Graduate School of Education. https://mepli.gse.harvard.edu/our-fellows-at-work/fostering-ethical-and-critical-minds-i
Firth-Butterfield, K., Anthony, A., & Reid, E. (2022). Without universal AI literacy, AI will fail us. World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2022/03/withoutuniversal-ai literacy-ai-will-fail-us/
KangJie, E. T., Song, T., Zhu, Z., Li, J., & Lee, Y.-C. (2025). AI literacy education for older adults: Motivations, challenges and preferences. https://doi.org/10.48550/arXiv.2504.14649
Lee, K.,-w., Mills, K., Ruiz, P., Coenraad, M., Fusco, J., Roschelle, J., & Weisgrau, J. (2024). AI literacy: A framework to understand, evaluate, and use emerging technology. Digital
Laupichler, M. C., Aster, A., Schirch, J., & Raupach, T. (2022). Artificial intelligence literacy in higher and adult education: A scoping literature review. Computers and Education: Artificial Intelligence, 3, Article 100101. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2022.100101
Long, D., & Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Competencies and design considerations. Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (CHI ’20) (pp. 1-16). https://doi.org/10.1145/3313831.3376727
Mansur, S. (2025). AI as a catalyst in education, adult learning, and digital literacy. International Journal for Multidisciplinary Research, 7(4) 1-15. https://www.ijfmr.com/papers/2025/4/54198.pdf
Tadimalla, S., & Maher, M. L. (2024). AI literacy for all: Adjustable interdisciplinary sociotechnical curriculum. IEEE Frontiers in Education Conference (FIE), Washington, DC,
USA (pp. 1-9). https://doi.org/10.48550/arXiv.2409.10552
UNESCO. (2021). Recommendation on the ethics of Artificial Intelligence. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380455
Phương Thảo
