Tóm tắt

Các Trường Đại học Tuổi Thứ Ba (người cao tuổi đã nghỉ hưu; trong bài này được viết ngắn là người cao tuổi) (U3A) mang đến cho người cao tuổi cơ hội tham gia học tập suốt đời, cập nhật các đổi mới kỹ thuật số và thích ứng với sự thay đổi xã hội. Dựa trên cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm và do chính người học cao tuổi dẫn dắt, U3A thúc đẩy sự phát triển cá nhân, kết nối xã hội và sự tham gia tích cực vào đời sống xã hội thông qua những trải nghiệm học tập hợp tác, có ý nghĩa và dễ tiếp cận.

Từ khóa: người học cao tuổi; Đại học Tuổi Thứ Ba (U3A); trí tuệ nhân tạo (AI); học tập đối thoại

Giáo dục và Học tập Người lớn (ALE) dành cho Người cao tuổi:

Mô hình U3A tại Đông Á

Vào những năm 1970, khi tuổi thọ trung bình của con người chỉ khoảng 70 tuổi, giáo dục người lớn (ALE) dành cho người cao tuổi chủ yếu tập trung vào việc giúp người học quản lý những thay đổi về cảm xúc, xã hội và nhận thức ở tuổi già. Ngày nay, khi con người có thể sống khỏe mạnh đến ngoài 80 tuổi, mô hình học tập đã thay đổi. Mục tiêu của cuộc sống hiện nay không chỉ bao gồm phát triển bản thân mà còn cần giải quyết các vấn đề xã hội rộng lớn hơn như an sinh tài chính, hòa nhập trong môi trường số và tham gia tích cực vào đời sống cộng đồng.

Tại Đông Á, các quốc gia có dân số siêu già hóa – bao gồm Trung Quốc, Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore – đã và đang xây dựng các chiến lược quốc gia nhằm hỗ trợ học tập cho người cao tuổi. Tuy nhiên, mặc dù ngày càng có nhiều sự công nhận về giá trị của học tập suốt đời, chỉ một số ít quốc gia thực sự ưu tiên người cao tuổi một cách rõ ràng trong các khuôn khổ ALE của mình. Theo Báo cáo Toàn cầu lần thứ ba về Giáo dục và Học tập Người lớn (GRALE III, 2017), chỉ có 13 quốc gia – trong đó có 5 quốc gia ở châu Á – xác định công dân cao tuổi là một trong năm nhóm ưu tiên hàng đầu trong chính sách ALE quốc gia (Kuan, 2019).

U3A tại Đông Á: Một mô hình dành cho người học cao tuổi?

Nhu cầu ngày càng tăng về học tập suốt đời đã dẫn đến sự xuất hiện của nhiều mô hình giáo dục dành cho giai đoạn thứ ba của cuộc đời trên khắp Đông Á, nhiều mô hình được truyền cảm hứng từ khái niệm Đại học Tuổi Thứ Ba (U3A). Được phát triển tại Pháp lần đầu vào những năm 1970 và sau đó được điều chỉnh tại Vương quốc Anh vào thập niên 1980, mô hình U3A đã trở thành một phong trào toàn cầu, trong đó châu Á xây dựng những phiên bản phù hợp với bối cảnh văn hóa riêng của mình.

Tại Nhật Bản, các trường cao đẳng dành cho người cao tuổi cung cấp đa dạng các hoạt động giáo dục và hoạt động cộng đồng được thiết kế riêng cho người lớn tuổi. Tại Hồng Kông, các Học viện Người cao tuổi (Elder Academies) đã trở thành những nền tảng năng động cho học tập và gắn kết xã hội. Nepal và Ấn Độ vận hành các trung tâm dành cho người cao tuổi và các chương trình không chính quy theo mô hình U3A nhằm thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng. Thái Lan có một số sáng kiến U3A hoạt động tích cực, như Chula U3A, Silapakorn U3A và U3A-Nakorn Chiangrai (được hội đồng thành phố hỗ trợ), nhằm khuyến khích sự năng động ở người cao tuổi.

Tại Hàn Quốc, các cơ sở này được gọi là “Đại học Người cao tuổi” (Senior Universities – SUs), cung cấp cả hình thức học tập chính quy và không chính quy. Trung Quốc đã phát triển mạng lưới rộng lớn nhất trong số các quốc gia: các U3A được biết đến với tên gọi “Đại học Công dân Cao tuổi” (Senior Citizens Universities – SCUs), với hơn 76.000 cơ sở và hơn 14 triệu người học đăng ký trên toàn quốc. Năm 2025, Trung Quốc đặt mục tiêu có ít nhất một SCU tại mỗi quận và huyện, thể hiện cam kết mạnh mẽ của chính sách công đối với học tập suốt đời.

Các quốc gia khác ở Đông Nam Á, như Malaysia và Indonesia, cũng đã áp dụng các mô hình giáo dục người lớn dựa vào cộng đồng lấy cảm hứng từ các nguyên tắc U3A, góp phần hình thành một hệ sinh thái học tập ngày càng phát triển dành cho giai đoạn sau của cuộc đời.

Cách tiếp cận của Singapore: Tích hợp học tập suốt đời vào chính sách quốc gia

Singapore, nơi được dự báo cứ bốn cư dân thì có một người từ 60 tuổi trở lên vào năm 2030, đã lồng ghép học tập suốt đời cho người cao tuổi vào phong trào SkillsFuture rộng lớn. Sáng kiến quốc gia này cung cấp các cơ hội học tập dựa trên tín chỉ cho tất cả công dân từ 25 tuổi trở lên, hỗ trợ nâng cao và tái đào tạo kỹ năng trong suốt các giai đoạn của cuộc đời – từ những năm đầu sự nghiệp cho đến các hoạt động sau khi nghỉ hưu.

Năm 2021, Singapore đã giới thiệu Tiêu chuẩn Singapore SS 698: Hướng dẫn Geragogy về Đào tạo Người học Cao tuổi, do Hội đồng Tuổi Thứ Ba (Council for Third Age – C3A) và Đại học Khoa học Xã hội Singapore (Singapore University of Social Sciences – SUSS) xây dựng, và chính thức ra mắt vào năm 2023. Các hướng dẫn này đưa ra những cách tiếp cận thực tiễn nhằm thu hút và hỗ trợ người học lớn tuổi, có tính đến các đặc điểm nhận thức và động lực học tập của họ (www.c3a.org.sg/geragogy-guidelines). Chính sách quốc gia này góp phần hỗ trợ người cao tuổi trong các nỗ lực học tập của họ (Ma & Kuan, 2025). Ở cấp độ cộng đồng, các tổ chức cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp các cơ hội học tập để người cao tuổi có thể theo đuổi các nghề nghiệp ở tuổi thứ ba.

Người cao tuổi và Trí tuệ Nhân tạo (AI)

Trí tuệ nhân tạo (AI) vừa đặt ra thách thức vừa mở ra cơ hội đối với học tập ở giai đoạn sau của cuộc đời. Ban đầu, người cao tuổi có thể cảm thấy choáng ngợp trước các công cụ AI như chatbot, trợ lý ảo và các nền tảng trực tuyến, đặc biệt khi họ lo ngại về lừa đảo, thông tin sai lệch trên môi trường số và sự thiếu tự tin nói chung trong việc điều hướng trong không gian kỹ thuật số. Tuy nhiên, AI cũng mang lại nhiều triển vọng to lớn. Các công nghệ như AI tạo sinh (generative AI), thực tế tăng cường (AR) và thực tế ảo (VR) cung cấp những trải nghiệm học tập mang tính cá nhân hóa và nhập vai, được điều chỉnh theo nhu cầu riêng của từng cá nhân. Một số người cao tuổi đã bắt đầu sử dụng AI để khám phá các lĩnh vực tri thức mới, đồng sáng tạo nội dung và đưa ra quyết định tốt hơn trong cuộc sống hằng ngày.

AI cũng có thể hỗ trợ tư duy phản biện và suy ngẫm, khuyến khích người học diễn giải và thấu hiểu những trải nghiệm cũng như các giai đoạn chuyển đổi trong quá khứ của mình. Tuy nhiên, để thực sự trao quyền cho người cao tuổi, cần phải giải quyết khoảng cách số. Các chính sách bao trùm và các chương trình nâng cao năng lực số có mục tiêu là điều thiết yếu nhằm bảo đảm rằng tất cả người cao tuổi đều có thể hưởng lợi từ các môi trường học tập được tăng cường bởi AI.

Học tập thông qua đối thoại và Kết nối xã hội

Một trong những hình thức học tập hấp dẫn dành cho người cao tuổi là học tập thông qua đối thoại. Dựa trên tinh thần của U3A rằng “người dạy cũng là người học, và người học cũng là người dạy”, cách tiếp cận này thúc đẩy các cuộc đối thoại tôn trọng lẫn nhau giữa các thế hệ. Những cuộc trò chuyện này — dù trực tuyến hay trực tiếp — trở thành không gian cho trao đổi trí tuệ, chia sẻ giá trị và khích lệ lẫn nhau.

Tại Singapore, nền tảng Seniors-Meet-Seniors (SMS) của U3rd Age (www.u3rdagesingapore.org, www.facebook.com/u3rdage) đã tổ chức các buổi nói chuyện và trao đổi cộng đồng hằng tháng từ năm 2017. Được tổ chức tại những địa điểm dễ tiếp cận như thư viện và bảo tàng, các buổi gặp gỡ này khuyến khích kể chuyện, hồi tưởng và đồng kiến tạo tri thức. Thông qua sự tham gia như vậy, các thành viên hình thành những mối gắn kết xã hội bền chặt và đóng góp vào trí tuệ tập thể cũng như sự an lạc về cảm xúc. Trong bối cảnh này, đối thoại không chỉ là một phương pháp học tập (Kuan, 2023) mà còn là sự tôn vinh cuộc sống.

Kết luận: U3A là một con đường hướng tới tuổi già có ý nghĩa

Khi Đông Á đang đối mặt với thách thức nhân khẩu học do dân số già hóa, các Trường Đại học Tuổi Thứ Ba (U3A) mang đến một mô hình phù hợp, nhạy cảm với bối cảnh văn hóa và có hiệu quả cao dành cho người cao tuổi. U3A không được định hình bởi các cấu trúc học thuật cứng nhắc, mà bởi sự nhấn mạnh vào cộng đồng, tính sáng tạo và trao đổi tri thức ngang hàng. Các mô hình này cho thấy người cao tuổi rất mong muốn học tập như một cách để làm phong phú cuộc sống của mình, hỗ trợ cộng đồng và sáng tạo trong tuổi già.

Như Katz (2019) đã nhận định, mạng lưới U3A hiện nay có thể là trường đại học lớn nhất thế giới. Tính linh hoạt của mô hình này cho phép tích hợp các công nghệ hiện đại như AI, đồng thời vẫn gìn giữ những truyền thống phong phú của học tập cộng đồng, sáng tạo và hợp tác. Việc phát triển một mô hình học tập ở giai đoạn sau của cuộc đời mang tính “tối ưu” thể hiện những nỗ lực của cộng đồng địa phương trong việc thúc đẩy học tập ngang hàng dựa trên các mối quan tâm chung (Richards và cộng sự, 2019). Khi dân số cao tuổi tiếp tục gia tăng, U3A mang lại một cách tiếp cận có khả năng mở rộng, bao trùm và gắn liền văn hóa đối với giáo dục người lớn. Các mô hình này có chi phí thấp, được tổ chức tại địa phương và tạo tác động xã hội rõ rệt, đóng vai trò như những nền tảng giúp người cao tuổi sống một cuộc đời ý nghĩa.

Thông tin về tác giả

Thomas Kuan là Nhà sáng lập U 3rd Age, Singapore (www.u3rdagesingapore.org) và là Chủ tịch Danh dự của Liên đoàn Giáo dục Người lớn Đông Á (EAFAE). Ông là thành viên của PIMA (Friends of PASCAL International Association), Hội viên của Phi Beta Society (Hoa Kỳ) và là Huấn luyện viên Khí công được chứng nhận (Đài Loan). Ông đã viết nhiều bài báo về giáo dục và học tập người lớn (ALE) tại Đông Á, với các tác phẩm được dịch sang tiếng Thái và tiếng Trung. Là một người tích cực vận động cho phong trào Đại học Tuổi Thứ Ba (U3A), ông đã hỗ trợ phát triển phong trào này tại Thái Lan và Singapore, đồng thời góp phần tổ chức các hội nghị U3A trên khắp Đông Á.

Email: [email protected]

Bài viết này được trích từ Bulletin số 53, tháng 8 năm 2025 của PIMA.